De aanval geopend op mensen in armoede?!

Op 7 november zond RTL de reportage "Sans boulot : tous fraudeurs ?" uit van C. Deborsu die kaderde in de reeks "Je vous dérange”. Het bracht de situatie in beeld van een aantal mensen met een vervangingsinkomen die kampen met verschillende moeilijkheden in het leven. Het accent werd gelegd op het feit dat deze vervangingsinkomens zeer (te) genereus zijn. Omdat de aflevering uitging van heel wat vooroordelen over mensen die dagdagelijks met armoede geconfronteerd worden, willen wij namens hen een aantal zaken verduidelijken en op scherp stellen.

We hebben hierbij niet de intentie om de productie en de regie van de reportage te bekritiseren, ook al stellen sommigen zich vragen over de timing van deze negatieve berichtgeving over uitkeringsgerechtigden die “toevallig” valt op het moment dat de federale regering bepaalde socio-economische maatregelen maar moeilijk aangenomen lijkt te krijgen. In deze reactie concentreren we ons op de manier waarop de reportage bepaalde elementen in beeld brengt die een belangrijke impact hebben op hoe de publieke opinie kijkt naar mensen in een precaire situatie en de gevolgen die dit op deze kwetsbare groep in onze samenleving heeft.

Voor een goed begrip is het belangrijk om stil te staan bij de gangbare toepassing van "twee maten en gewichten" op sociaal-economisch vlak: daar waar aan de top van de samenleving bepaald gedrag positief beoordeeld of geaccepteerd wordt, wordt dit voor mensen aan de onderkant van de samenleving veroordeeld of zelfs bestraft. Neem het voorbeeld van de overheidssteun: voor bedrijven (of uitzendbureaus op het vlak van werkloosheid) is er op dit vlak weinig opvolging, controle of veroordeling. Voor mensen met weinig middelen wordt overheidssteun geproblematiseerd en zelfs voorgesteld als een schandaal dat bestreden moet worden. In het publiek debat wordt er maar al te vaak automatisch vanuit gegaan dat handelingen en activiteiten die winst genereren voordelig zijn voor onze samenleving. Tegelijkertijd gaat men er met dezelfde vanzelfsprekendheid vanuit dat mensen die net het slachtoffer zijn van dit kapitalistisch systeem (en enkel zij?!) gedreven zouden zijn door profitariaat.

Een bedrijf dat verhuist, ondanks de afspraken en verplichtingen die het heeft t.a.v. de staat en zijn werknemers, wordt niet veroordeeld; maar wanneer iemand die niet rijk is en naar een land vertrekt waar het leven goedkoper is, wordt deze al snel verguisd. Gelijkaardige voorbeelden zijn talrijk, zowel in de reportage als in het publieke debat. Wanneer een bankier, een ex-minister, een directeur van een groot bedrijf, een president verdacht of gerechtelijk veroordeeld wordt, zal dit afgedaan worden als een eenmalig en alleenstaand feit. Er wordt niet meteen een veralgemening gemaakt die leidt tot het in vraag stellen en verwerpen van dit soort functies. Wanneer het echter gaat om mensen die zich onderaan de maatschappelijke ladder bevinden, ligt de weg wel vaak open om zogenaamde veralgemeningen te maken…

Degenen die het geluk hebben gehad om degelijk onderwijs te hebben gevolgd, weten dat oorzaak en gevolg niet zomaar met elkaar verwisseld mogen worden. Toch wordt dit in de reportage op verschillende momenten met de voeten getreden. Moeten we er bijvoorbeeld nog aan herinneren dat werk stimulansen met zich mee brengt (deadlines, afspraken, uitwisselingen met collega’s, groeikansen, soms beloningen…) die energie geven om ’s morgens op te staan; en dat het ontbreken van werk net leidt tot een leegheid omdat er geen uitdagingen of bezigheden zijn? Dat het daaruit voortvloeiend verlies aan zin en energie om vooruit te gaan niet alleen aan de mensen zelf kan toegeschreven worden, laat staan dat zij beschouwd kunnen worden als de oorzaak van hun problemen? Kunnen we verder zomaar op basis van enkele voorbeelden, waarvan we noch de context, noch de werkelijke omstandigheden kennen, concluderen dat werkoosheid het gevolg is van een (Waals) mentaliteitsprobleem? Zijn we er zeker van dat achter de valse tegenstelling om te kiezen tussen werk of voor je kinderen zorgen geen andere problematiek schuilgaat, zoals het gebrek aan mogelijkheden om tot een andere oplossing te komen?

Tenslotte willen wij ook wijzen op de mogelijke negatieve gevolgen die een dergelijk grote inkijk in het intieme leven van mensen in een precaire situatie met zich meebrengen, zeker wanneer dit niet met de nodige contextualisering en omkadering voor hun welzijn gebeurt. Wij vrezen dat simplistische en bevooroodeelde voorstellingen die uitgaan van een indivdueel schuldmodel en vermeend misbruik, zoals in de reportage, en de daarbij gepaard gaande negatieve en afwijzende reacties in de publieke opinie zwaar zullen wegen op mensen die zich reeds in een moeilijke situatie bevinden. Het zet bovendien groepen in de bevolking die het moeilijk hebben tegen elkaar op en leidt tot beschuldigingen van een te grote meegaandheid of zelfs medeplichtigheid van degenen die zich verzetten tegen dergelijke gemakkelijke manipulaties en eenvoudige voorstellingen. Wij roepen op dat wanneer mensen in precaire en complexe situaties hun verhaal vertellen in de media dat dit gebeurt met respect en volgens ethische handelingskaders. Gevallen waarin er “geschoten wordt op degenen die al op de grond liggen” moeten ten alle koste vermeden worden, hier wordt niemand beter van.

In naam van BAPN en haar vier regionale leden : Netwerk tegen Armoede, Brussels Platform Armoede, Réseau Wallon de Lutte contre la Pauvreté en Le Forum - Bruxelles contre les inégalités